คำตอบอยู่ที่หมู่บ้าน

---

ช่วงหลัง ผมเริ่มรู้สึกว่าตัวเองควรพูดให้น้อยลง

โดยเฉพาะเวลาคุยกับคนทำธุรกิจ

เมื่อก่อนเวลาทำระบบ เรามักมีคำตอบอยู่แล้วในหัว

ธุรกิจควรทำแบบนี้

ข้อมูลควรไหลแบบนี้

ขั้นตอนควรเป็นแบบนี้

แล้วระบบก็ค่อยทำให้มันเป็นระเบียบ

ฟังดูดี

และหลายครั้งมันก็ใช้ได้

แต่พอทำไปนาน ๆ ผมเริ่มไม่แน่ใจว่า 

สิ่งที่เราเรียกว่า "เป็นระเบียบ" นั้น เป็นระเบียบของใคร

---

ผมเคยคิดเรื่องนี้จากความแตกต่างของธุรกิจขนาดใหญ่กับธุรกิจเล็ก

ธุรกิจใหญ่มีอะไรบางอย่างที่ธุรกิจเล็กไม่มี

ไม่ใช่แค่คนมากกว่า เงินมากกว่า หรือระบบใหญ่กว่า

แต่คืออำนาจบางอย่าง

เขาอาจกำหนดเงื่อนไขให้ supplier ได้

กำหนดเงื่อนไขให้ distributor ได้

ซื้อของทีละมาก ๆ จนราคาต้องเปลี่ยน

หรือทำให้คนอื่นต้องปรับตัวเข้าหาเขา

เมื่อมีอำนาจแบบนั้น การวางแผนจึงดูเหมือนเป็นเรื่องที่เป็นไปได้

แต่ธุรกิจเล็กจำนวนมากไม่ได้อยู่ตรงนั้น

บางทีไม่ได้วางแผนให้คนอื่นเดินตาม

แค่พยายามใช้สิ่งที่มีอยู่ให้รอดในแต่ละวัน

คนหนึ่งมีของ

อีกคนมีความสัมพันธ์

อีกคนรู้จักช่าง

อีกคนรู้ว่าของแบบไหนควรซื้อจากใคร

บางเรื่องอยู่ในระบบ

บางเรื่องอยู่ในหัวคน

แล้วมันก็เดินของมันไป

ในระบบใหญ่ เราอาจเรียกบางเรื่องว่า exception 

ปัจจัยที่ไม่เอามาคำนวณเพราะควบคุมหรือวัดค่าไม่ได้

แต่บางครั้งผมสงสัยว่า

สำหรับคนตัวเล็ก ๆ แล้วมันยังเป็น exception อยู่หรือเปล่า

หรือจริง ๆ แล้วมันคือชีวิตประจำวัน

---

ผมเคยเห็นระบบ ERP ที่ดูเหมือนจะมีทุกอย่าง

แต่สุดท้ายลูกค้าจำนวนมากก็ใช้แค่ซื้อ ขาย สต๊อก บัญชี ภาษี

เรื่องที่เรียกว่า ERP อันใหญ่โต อาจไม่ได้เกิดขึ้นในชีวิตจริงของเขาเท่าไรนัก

แต่เราก็ยังเรียกมันว่า ERP

ไม่อย่างนั้นเวลาคุยกับลูกค้า เราอาจต้องเริ่มอธิบายกันใหม่หมดว่า

"จริง ๆ แล้วโปรแกรมนี้คืออะไร"

บางที ERP อาจเป็นชื่อที่สะดวก

เหมือนคำบางคำที่เราใช้กันไปก่อน

แม้สิ่งที่อยู่ข้างในจะไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

---

Cloud ก็ทำให้เรื่องบางอย่างหายไป

Server หายไป

ห้องคอมฯ หายไป

คนดูแลระบบบางส่วนหายไป

แต่ไม่ได้แปลว่างานนั้นหายไป

มันแค่ย้ายที่

จากเดิมที่มีคนในองค์กรดูแล

กลายเป็นคนข้างนอก

และเมื่อซอฟต์แวร์ไม่ได้ถูกซื้อแล้วจบ

คนทำซอฟต์แวร์ก็อาจกลายเป็นอะไรบางอย่างที่คล้ายแผนกหนึ่งขององค์กร

เพียงแต่ไม่ได้อยู่ในตึกเดียวกัน

---

ผมเลยเริ่มสงสัยกับคำว่า "ERP สำเร็จรูป"

คำว่า "สำเร็จรูป" ฟังดูเหมือนสิ่งที่ทำเสร็จมาแล้ว

แล้วคนซื้อก็เอาไปใช้

แต่ถ้าธุรกิจแต่ละแห่งไม่ได้เหมือนกันตั้งแต่แรก

เรากำลังสำเร็จรูปอะไรให้เขา

อาจเป็นเพราะเราคุ้นกับโลกของการผลิตจำนวนมาก

ทำของเหมือนกันจำนวนมาก

ต้นทุนต่ำลง

ทุกคนใช้ของแบบเดียวกัน

แล้วคนซื้อก็ปรับตัวเข้าหาของที่ผลิตมา

iPhone เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจ

ไม่ใช่เพราะมันเหมือน ERP

แต่เพราะมันแสดงให้เห็นว่า 

การทำของให้เหมือนกันจำนวนมหาศาลนั้นทรงพลังแค่ไหน

ซอฟต์แวร์เองก็คงหนีเรื่องนี้ไม่พ้น

เราเคยคิดว่า การทำซอฟต์แวร์เฉพาะคนมีต้นทุนแพง

จึงต้องทำของกลางๆ แล้วขายให้หลายคน

---

แต่วันนี้การทำซอฟต์แวร์บางอย่างเริ่มถูกลงเรื่อย ๆ

จนผมอดคิดไม่ได้ว่า

ถ้าวันหนึ่งการทำของเฉพาะคนไม่ได้แพงกว่าของสำเร็จรูปอย่างมีนัยสำคัญ คำว่า "สำเร็จรูป" จะยังหมายถึงอะไร

ผมไม่ได้คิดว่าซอฟต์แวร์สำเร็จรูปจะหายไป

แต่บางที สิ่งที่ควรสำเร็จรูปอาจไม่ใช่สิ่งที่เราเคยคิด

---

ช่วงหลังผมเลยพยายามลดความอวดรู้ของตัวเองลง

เวลาคุยกับเจ้าของกิจการ

ไม่รีบถามว่า "ทำไมไม่ทำแบบนี้"

ไม่รีบบอกว่า "ถ้าเป็นระบบควรทำแบบนี้"

บางครั้งแค่นั่งฟัง

ฟังเรื่องที่ดูเหมือนไม่เป็นระบบ

ฟังเรื่องที่อธิบายให้คนอื่นเข้าใจยาก

ฟังเรื่องที่เจ้าของบอกว่า "ของผมมันเป็นแบบนี้แหละ"

แล้วก็จบ

---

ผมเริ่มรู้สึกว่า ตรงนั้นอาจมีอะไรบางอย่างที่เรามองไม่เห็น

เพราะเราเอาวิธีคิดจากที่อื่นเข้าไปวัดมันก่อน

คนทำซอฟต์แวร์มีอัตตาแบบหนึ่ง

คือคิดว่าตัวเองรู้ว่าธุรกิจควรเป็นอย่างไร

คนทำ ERP ยิ่งมีโอกาสเป็นแบบนั้น

เพราะเราเห็นธุรกิจมาหลายแห่ง

เห็นกระบวนการมากมาย

จนบางทีสิ่งที่เห็นบ่อย ๆ เริ่มกลายเป็นเชื่อ "วิธีที่ถูก" โดยไม่รู้ตัว

แต่ธุรกิจบางแห่งอาจไม่ได้ต้องการวิธีที่ถูก

เขาอาจมีวิธีของเขาอยู่แล้ว

วิธีที่เกิดจากของที่เขามี

คนที่เขารู้จัก

พื้นที่ที่เขาอยู่

ของที่หาได้

คนที่ไว้ใจ

และเรื่องบางเรื่องที่เราไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามันสำคัญ

บางทีสิ่งที่เราเห็นเป็นข้อจำกัด

อาจเป็นสิ่งที่ทำให้เขาเล่นเกมแบบนั้นได้

บางทีสิ่งที่เราเห็นเป็นข้อยกเว้น

อาจเป็นกระบวนท่าที่เขาใช้จนชำนาญ

ผมชอบคำว่า "เคล็ดวิชา"

เพราะเคล็ดวิชาไม่จำเป็นต้องอธิบายได้ทั้งหมด

คนอื่นเอาไปทำตาม อาจไม่เหมือน

บางทีทำไม่ได้เลยด้วยซ้ำ

เพราะมันไม่ได้อยู่ที่ท่า

แต่อยู่ที่คน

เวลา

สถานที่

ของที่มีอยู่ในมือ

และสิ่งที่อยู่รอบตัว

---

ผมเลยเริ่มคิดว่า

บางทีคำตอบของซอฟต์แวร์สำหรับธุรกิจเล็ก ๆ 

อาจไม่ได้อยู่ในห้องประชุม

ไม่ได้อยู่ในตำรา

ไม่ได้อยู่ใน framework

และอาจไม่ได้อยู่ในบริษัทซอฟต์แวร์ด้วยซ้ำ

มันอาจอยู่ที่หมู่บ้าน

อยู่ในร้านเล็ก ๆ

อยู่ในโกดัง

อยู่หลังเคาน์เตอร์

อยู่ในสมุดเล่มหนึ่ง

อยู่ในโทรศัพท์ของใครบางคน

หรืออยู่ในประโยคสั้น ๆ ที่เจ้าของพูดว่า

"ของผมทำแบบนี้"

แล้วเราอาจต้องเงียบ

ไม่ใช่เพื่อหาคำตอบ

แต่เพื่อดูว่า

เขากำลังทำอะไรอยู่

---

ผมยังไม่รู้ว่าซอฟต์แวร์แบบนั้นควรเรียกว่าอะไร

ERP หรือไม่

สำเร็จรูปหรือไม่

มาตรฐานหรือไม่

บางทีไม่ต้องรีบเรียกก็ได้

เพราะบางเรื่อง

ถ้าเราเข้าใจเร็วเกินไป

เราอาจพลาดบางอย่างไปแล้ว

คำตอบอาจไม่ได้อยู่ในระบบ

มันอาจอยู่ที่หมู่บ้าน

และบางที

คนที่ไม่ได้อยู่ในหมู่บ้าน

ก็ไม่จำเป็นต้องเข้าใจมันทั้งหมด