ศิษย์ชั่วคราวของเถ้าแก่

ไม่นานมานี้ ผมมีโอกาสคุยกับหัวหน้าทีมวางระบบของบริษัท เขาเล่าว่า ช่วงนี้ได้พบเจ้าของกิจการหลายแห่งที่กำลังเผชิญโจทย์เดียวกัน

“อยากส่งต่อกิจการให้ลูก แต่ไม่รู้จะส่งต่อความรู้ของตัวเองอย่างไร”

ผมสะดุดกับประโยคนี้อยู่พักใหญ่

หลายปีที่ผ่านมา เราเห็นข่าวการเปลี่ยนผ่านของธุรกิจครอบครัวอยู่เสมอ ลูกหลานถูกส่งไปเรียน MBA เรียนวิศวกรรม หรือไปศึกษาต่อต่างประเทศ เพื่อเตรียมกลับมารับช่วงกิจการ

แต่เมื่อถึงวันที่กลับมาจริง ๆ หลายคนกลับพบว่า สิ่งที่ยากที่สุด ไม่ใช่การอ่านงบการเงิน ไม่ใช่การวางกลยุทธ์ หรือการใช้เทคโนโลยี

แต่เป็นการเข้าใจว่า…

ทำไมพ่อถึงตัดสินใจแบบนั้น

ความรู้ที่ทำให้กิจการอยู่รอดมาหลายสิบปี มักไม่ได้อยู่ในแฟ้มเอกสาร หรือคู่มือการทำงาน

มันอยู่ในประสบการณ์

อยู่ในการตัดสินใจเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นทุกวัน

เถ้าแก่โรงงานขนาดเล็กหลายคน รู้จักวัตถุดิบ รู้จักเครื่องจักร รู้จักซัพพลายเออร์ รู้จักลูกค้า และรู้ว่าปัญหาแบบไหนควรรีบแก้ แบบไหนควรรอดู

บางครั้ง ความรู้เหล่านี้ยังปะปนอยู่กับฝีมือเฉพาะตัว หรือ Craftsmanship ที่เป็นอัตลักษณ์ของกิจการ

ปัญหาคือ 

คนที่เก่งในการลงมือทำ  ไม่จำเป็นต้องเก่งในการอธิบายสิ่งที่ตัวเองทำ

หลายครั้ง เมื่อถามว่า

“ทำไมถึงทำแบบนี้”

คำตอบที่ได้คือ

“ก็ทำแบบนี้มาตลอด”

ไม่ใช่เพราะเขาไม่อยากสอน

แต่เพราะเขาไม่เคยต้องแปลความรู้เหล่านั้นออกมาเป็นภาษา

ผมจึงเริ่มตั้งคำถามว่า

แทนที่เราจะคาดหวังให้เถ้าแก่ถ่ายทอดทุกอย่างให้ลูกหลานโดยตรง…

ทำไมเราไม่ให้มี “ศิษย์ชั่วคราว” เข้ามาช่วย?

ศิษย์ชั่วคราวในความหมายนี้ ไม่ใช่คนที่จะมารับช่วงกิจการ

แต่เป็นคนนอก

คนที่เข้ามาเรียนรู้ ตั้งคำถาม ทดลองทำความเข้าใจ และช่วยเรียบเรียงสิ่งที่อยู่ในหัวของเถ้าแก่ ให้ค่อย ๆ มีรูปร่างขึ้น

ผมเริ่มมองทีมวางระบบ ERP ของเราในมุมนี้

ที่ผ่านมา ผมเคยมองว่าหน้าที่ของพวกเขาคือการติดตั้งโปรแกรม

แต่วันนี้ ผมเริ่มคิดว่าหน้าที่สำคัญกว่านั้น คือการเป็น “ล่าม”

ไม่ใช่ล่ามระหว่างภาษาไทยกับภาษาอังกฤษ

แต่เป็นล่ามระหว่าง “ประสบการณ์” กับ “ระบบ”

สิ่งที่เปลี่ยนไปในช่วงปีที่ผ่านมา คือ AI

หลายคนพูดถึง AI ในฐานะผู้ช่วยเขียนโปรแกรม

แต่สิ่งที่ผมเห็นกลับต่างออกไป

AI ทำให้ต้นทุนของการสร้างต้นแบบลดลงอย่างมหาศาล

เมื่อก่อน ผู้วางระบบต้องใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าจะนำแนวคิดกลับไปให้เถ้าแก่ดูอีกครั้ง

วันนี้ เขาสามารถสร้างต้นแบบได้ภายในเวลาอันสั้น

นำไปให้ดู

รับคำวิจารณ์

กลับมาปรับ

แล้วกลับไปคุยใหม่

วงจรนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำอีก

สิ่งที่มีค่าที่สุด ไม่ใช่ต้นแบบ

แต่คือคำว่า

“ไม่ใช่”

ทุกครั้งที่เถ้าแก่พูดว่า

“ไม่ใช่”

เขาจะเริ่มอธิบายต่อว่า

“เพราะ…”

และคำว่า “เพราะ…” นั่นเอง คือภูมิปัญญาที่ไม่เคยถูกพูดออกมามาก่อน

ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้น คือทีมวางระบบไม่ได้เข้าไปเรียนรู้จากกิจการเพียงแห่งเดียว

พวกเขามีโอกาสเป็น “ศิษย์ชั่วคราว” ของโรงงานหลายแห่ง

แต่ละแห่งมีวิธีคิดต่างกัน

ไม่มีใครถูกทั้งหมด

ไม่มีใครผิดทั้งหมด

เหมือนตำราอาหารที่ไม่มีสูตรไหนอร่อยที่สุดสำหรับทุกคน

แต่ทุกสูตรต่างมีเหตุผลของตัวเอง

สิ่งที่ทีมวางระบบสะสม จึงไม่ใช่ Best Practice

แต่เป็นความหลากหลายของวิธีคิด

เมื่อกลับมาเจอโจทย์ใหม่ พวกเขาไม่ได้หยิบคำตอบสำเร็จรูปออกมา

แต่เริ่มมองเห็นรูปแบบร่วมที่ซ่อนอยู่ใต้ความแตกต่างของแต่ละกิจการ

ผมเคยอ่านเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับคนที่มีหน้าที่สรุปรายงานให้ประธานาธิบดีอ่าน

ไม่ว่าประเด็นจะซับซ้อนเพียงใด สุดท้ายต้องอธิบายให้เข้าใจได้ในกระดาษเพียงแผ่นเดียว

คนคนนั้นไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญทุกเรื่อง

แต่เขาเชี่ยวชาญในการฟัง การสังเคราะห์ และการแปล

บางที ผู้วางระบบที่ดี ก็อาจมีบทบาทคล้ายกัน

เขาไม่จำเป็นต้องเป็นผู้เชี่ยวชาญที่สุดในอุตสาหกรรมของลูกค้า

แต่เขาต้องสามารถฟังจนเข้าใจ แปลจนสื่อสารได้ และเรียบเรียงจนคนรุ่นต่อไปเข้าถึงได้

ผมไม่ได้กำลังเสนอว่า ERP คือคำตอบของการสืบทอดกิจการ

และก็ไม่ได้คิดว่า AI จะเข้ามาแทนเถ้าแก่

แต่ผมเริ่มตั้งคำถามว่า

ในวันที่ลูกหลานใช้เวลาหลายปีเรียนรู้โลกภายนอก จนไม่มีโอกาสซึมซับโลกภายในของกิจการเหมือนคนรุ่นก่อน

เราจะมี “ศิษย์ชั่วคราว” ที่ช่วยเรียนรู้ร่วมกับเถ้าแก่ แล้วช่วยแปลภูมิปัญญาเหล่านั้นให้เดินทางต่อไปได้หรือไม่

ผมยังไม่มีคำตอบ

แต่ถ้าคำถามนี้เป็นไปได้

บางที บทบาทที่สำคัญที่สุดของผู้วางระบบในยุค AI อาจไม่ใช่การติดตั้งซอฟต์แวร์

แต่อาจเป็นการช่วยให้ภูมิปัญญาของกิจการ มีโอกาสเดินทางข้ามรุ่น ก่อนที่เจ้าของกิจการจะวางมือจากมัน